Onomastyka i kartografia (1)

Związki onomastyki z kartografią są od dawna oczywiste, a korzyści z nich płynące obustronne. Mapy - zarówno historyczne, jak i współczesne - obok dokumentów pisanych stanowią bogate źródło materiału badawczego w postaci zapisanych na nich toponimów (nazw geograficznych). Kartografia daje także możliwość przejrzystej wizualizacji wyników badań. Dla onomasty zajmującego się historią nazewnictwa geograficznego szczególnie istotne jest to, że mapa daje możliwość prześledzenia wzajemnych relacji przestrzennych między obiektami i ich nazwami, a także sprawdzenia, w jakim kontekście geograficznym czy społecznym dana nazwa się pojawia. Dzisiaj, dzięki licznym aplikacjom GIS-owskim, które oferują nie tylko ciągłe przeglądanie i skalowanie map na dużym obszarze, ale także szereg dodatkowych funkcji, interpretacja wielu nazw geograficznych zyskuje nowe możliwości. Dziś o jednym z przypadków, którym jakiś czas temu się zajmowałem przy opracowywaniu Elektronicznego słownika hydronimów Polski (patrz: PS2 na końcu wpisu).

Większy widok mapy

Staw Chełm leży przy wsi Krośnice niedaleko Milicza na Dolnym Śląsku. Nazwy Chełm zaczęto używać po 1945 r. Wcześniej - aż do końca II wojny światowej, nosił niemiecką nazwę Culm Teich (niem. Teich ‘staw’). W 1954 r. ustalono dla niego dodatkowo urzędową nazwę Chełmiec. Poniżej znajdują się zapisy z wybranych źródeł (rok, zapis, źródło-link):

1886 - Culm (Messtischblatt nr 4570)
1892 - Culm (Karte des Deutschen Reiches nr 399)
1937 - Culm-T. (Messtischblatt nr 4570)
1954 - Culm Teich — Chełmiec (Monitor Polski nr 38 poz. 516)
1981 - Staw Chełm (Mapa topogr. w skali 1:25 000 nr 85.05.4)
1983 - Chełm (Hydronimia Odry, nr 90)
2006 - Chełm (Nazewnictwo geograficzne Polski. T. I Hydronimia, cz. 2, s. 34)

Nie dysponujemy starszymi zapisami dla omawianego stawu, jednak tę najwcześniej odnotowanaą postać nazwy - Culm -  można podejrzewać o to, że jest adaptacją pierwotnej nazwy słowiańskiej *Chełm (lub podobnej), pochodzącej od staropolskiego wyrazu chełm ‘wzgórze’ (prasłowiańskie χl̥mъ ‘ts.’). Z podobnymi adaptacjami mamy do czynienia np. w przypadku nazwy miasta Chełmno (niem. Culmen, Culm) w województwie kujawsko-pomorskim (m.in. zapis z 1466 r. - Culmen alias Chelm. Ten i inne "Chełmy" sprawdź tutaj). Dlatego też po wojnie dla stawu Culm ustalono nową nazwę właśnie w brzmieniu Chełm/Chełmiec. 

Takie nazwy mają charakter topograficzny - w przypadku nazw odnoszących się do konfiguracji terenu jest to po prostu użycie pospolitego określenia obiektu w funkcji nazwy (górka > Górka, taki proces nazywamy onimizacją). Z kolei w przypadku miejscowości, które znajdowały się na jakimś wzniesieniu możemy mówić o metonimicznym użyciu wyrazu chełm w ich nazwach.

No dobra, ale co ma staw (leżący zwykle w dolinach rzek) wspólnego ze znaczeniem ‘wzgórze, wzniesienie’? Czy na pewno możemy w tym przypadku mówić o związku z wyrazem chełm? Przyjrzyjmy się mapom.

Karte des Deutschen Reiches nr 399

Na starszych niemieckich mapach topograficznych staw Culm nie różni się w jakiś szczególny sposób od sąsiednich obiektów - stawów znajdujących się w tym samym kompleksie (obrazek powyżej).

Mapa topograficzna w skali 1:25k
(dostępna w Geoportalu)

Współczesna ortofotomapa z etykietami
PRNG (dostępna w Geoportalu)

Na nowszych, powojennych mapach topograficznych i ortofotomapie widać jednak, że od zachodniej strony staw Chełm jest nieco płytszy, wysychający. Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź na to pytanie daje kolejna mapa, wykorzystująca technikę LIDAR, służącą do tworzenia numerycznego modelu terenu:

Zdjęcie LIDAR (dostępne w Geoportalu, oprac. moje)

Teren przy zachodnim brzegu stawu zaczyna się tu po prostu wznosić. Jak się okazuje Chełm/Chełmiec znajduje się u północno-wschodniego podnóża Wzgórz Trzebnickich. Teraz związek nazwy stawu z wyrazem chełm i znaczeniem ‘wzgórze’ wydaje się już chyba jasny.

PS. Jeśli ktoś ma ochotę, to na hgis.cartomatic.pl można sobie ponakładać Messtischblatty, KDRy i  co tam jeszcze na współczesną mapę w opisanym (i nie tylko) miejscu.
PS2. Elektroniczny słownik hydronimów Polski powstaje w Instytucie Języka Polskiego PAN w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (11H 12 0258 81).